رفتن باز [ داشت ] . كميته نجات ملى كه از رفتن احمد شاه مأيوس شد به همدان رفت و چون روسها و نيروى ژنرال باراتوف ، فرمانده لشگر روس مأمور ايران ، ايشان را دنبال مىكرد و از زد و خوردهايى كه در ميان سربازان روس و ژاندارمهاى ايرانى درمىگرفت بيشتر ژاندارمها و مهاجرين شكست مىخوردند ، روسها به همدان نزديك شدند و از آن‌جا به كرمانشاه رفتند و جاى خود را آن‌جا محكم كردند . در اين موقع رضا قلى خان نظام السلطنه ما فى حكمران بروجرد و لرستان بود . آلمانها او را نيز با خود يار كردند و به كرمانشاه بردند و در آن‌جا دولتى از سران مهاجرين به رياست او تشكيل دادند . در اين دولت نظام السلطنه نخست‌وزير ؛ سيد حسن مدرس وزير دادگسترى ؛ محمد على فرزين وزير امور خارجه ؛ قاسم صوراسرافيل وزير پست و تلگراف ؛ نظام الدين حكمت ( مشار الدوله ) وزير فرهنگ ؛ حسين سميعى ( اديب السلطنه ) وزير كشور ؛ امان اللّه اردلان ( حاج عز الممالك ) وزير دارايى [ و ] محمد على نظام ما فى ( سالار معظم نظام السلطنه بعدى « 1 » ) وزير جنگ بودند . بدينگونه دار الدوله كرمانشاه هم سرانجام روزى پايتخت ايران شد . اما چه پايتختى و چه دولتى ؟ شاهكار آلمانها اين بود كه براى پيشرفت اين مقصود مقدارى پول ايران را سكه زده و با خود آورده بود . سكه‌هاى يك ريالى و دو ريالى و پنج ريالى نقره كه در برلن زده بودند و به مهاجرين مىدادند تا مدتها در دست مردم ايران بود و از نقش سكه شناخته مىشد . مقدارى هم ليره طلاى عثمانى آورده بودند و به‌همين جهت در جنگ اول بين‌الملل بر خلاف جنگ دوم طلا و نقره و ارز خارجى در ايران بسيار فراوان و ارزان شده ، ليره به چهل ريال « 2 » هم رسيده بود . گذشته از پرنس رويس وزيرمختار آلمان ، كنت كانيتز اتاشه نظامى سفارت آلمان در اين كارها بسيار مؤثر و [ در واقع ] كارگردان اين دستگاه بوده است . در بروجرد « 3 » عهدنامه عجيبى در ميان رئيس اين دولت يعنى نظام السلطنه و نماينده مختار آلمان ( كنت كانيتز ) امضاء شده است كه سند بسيار جالبى است .

--> ( 1 ) . اصل : كنونى . ( 2 ) . در لرستان بهاى ليره سى و سه ريال بوده است . ( 3 ) . ملاقات اوليه و مذاكرات و مقدمات كار بين نمايندگان آلمان و نظام السلطنه در اليشتر به عمل آمده است .